غلامحسين رضانژاد

36

تمهيد المبانى يا تفسير كبير بر سوره سبع المثانى

در همين سورهء مباركهء حمد ، آيهء : « مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ » را برخى ملك يوم الدّين خوانده‌اند وگروهى مالك والبتّه در آياتي ديگر نيز هم مالك آمده وهم ملك ؛ مانند كريمهء : « مَلِكِ النَّاسِ » وآيهء : « لا إِلهَ إِلَّا هُوَ الْمَلِكُ الْقُدُّوسُ » و « قُلِ اللَّهُمَّ مالِكَ الْمُلْكِ » وغيره ، كه مفسّر قرآن حكيم بايد نهايت تحقيق را در أرجحيّت يكى از ايندو بكار برده وكلمهء منتخب خود را با دليل وبرهان عقلي ونقلي ومستند ابراز واظهار دارد ؛ ونيز در بيشتر إعراب كلمات وألفاظ قرآن در بين قارئان اختلاف نظر است ؛ چنانكه در همين سورهء حمد ؛ جميع قرّاء كلمهء الحمد را با ضمّ دال وللّه را با كسر لام خوانده‌اند ، وچند تن هم آنرا بكسر دال ولام وبعضي نيز بفتح دال وكسر لام وجمعى هم بضمّ دال ولام قرائت كرده‌اند ، ولى در كلمهء ربّ العالمين ، اجماع قرّاء بر كسر باء بوده ، وتنها از زيد بن علىّ بن الحسين - عليهم السّلام - روايت كرده‌اند كه قرائت آن بنصب باء جايز است ؛ وجميع قارئان كلمهء « مالك يا ملك » را بكسر كاف خوانده‌اند ، بجز أعمش كه أو با نصب قرائت كرده است ، ودر تلفّظ ملك - پس از رجحان آن بر مالك - از ربيعة بن نزار منقول است كه أو لام ملك را بتسكين يا سكون خوانده ؛ وچنانكه شيخ طبرسى در « مجمع البيان » گويد ؛ كسائى از طريق أبى حمدون تلفّظ كلمهء « الصِّراطَ » را با سين قرائت كرده است وديگران بصاد ؛ ودر « أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ » حمزه ، هم را بضمّ هاء وسكون ميم قرائت نموده ودر هرجا كلمات « لديهم وإليهم » در قرآن استعمال شده است ، حمزه آنها را با اسكان ميم وضمّ هاء خوانده ويعقوب نامى جميع كلمات « عليهما وفيهما » را با ضمّ هاء قرائت كرده ودر مورد « عليهم وفيهم » نيز همچنين ؛ وحال اينكه حسن بصرى وعمر بن قايد ، هاء را مكسور وميم آخر را مضموم تلفّظ كرده‌اند ، وبالآخرة تا هفت‌گونه قرائت براي كلمات فوق نقل گرديده ، ولى أهل حجاز كلمات ياد شده را بصورت همو خوانده‌اند وباقي بسكون ميم وعاصم وابن عامر « عليهم » را بكسر هاء وضمّ ميم مانند « عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ » * قرائت كرده‌اند ، وحمزه وكسائى ، هاء وميم را در « عليهم » مضموم خوانده‌اند ؛ وجالب توجّه‌تر اينكه عمر بن الخطّاب وعمرو بن عبد اللّه زبيرى بجاى « صِراطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ » آنرا « صراط من أنعمت عليهم » قرائت كرده‌اند ، وتعدادى از قرّاء نيز « غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ » را با نصب باء خوانده وبجاى « وَلَا الضَّالِّينَ » آنرا « وغير الضّالّين » قرائت نموده‌اند ، واين اختلاف در قرائت از حيث إعراب وبناء در بسيارى از آيات قرآن حكيم وجود دارد ، وبهمين مناسبت مفسّر قرآن بايد به اختلافات